Με αφορμή το πρόσφατο περιστατικό που σημειώθηκε στην ιστορική σκάλα της Αγίας Τριάδας, η ερευνήτρια της τοπικής ιστορίας και της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της Ζακύνθου , συνταξιούχος Πολιτικός Μηχανικός Μαρία Σιδηροκαστρίτη-Κοντονή, παραχώρησε μία ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και συνέντευξη,στο ραδιόφωνο του ΠΡΙΣΜΑ 90,2 μέσα από την οποία ανέδειξε τον τεράστιο αλλά σε μεγάλο βαθμό άγνωστο πολιτιστικό πλούτο του νησιού.

Η συζήτηση εξελίχθηκε σε ένα οδοιπορικό στην ιστορία της Ζακύνθου, στις αρχιτεκτονικές της ιδιαιτερότητες, στα μνημεία που έχουν διασωθεί, αλλά και σε όσα χάθηκαν μετά τους καταστροφικούς σεισμούς του 1953. Παράλληλα, η κ. Σιδηροκαστρίτη διατύπωσε την έντονη ανησυχία της για την έλλειψη συστηματικής ανάδειξης και προστασίας των ιστορικών κατασκευών του νησιού, υπογραμμίζοντας ότι η πολιτιστική κληρονομιά αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητας της Ζακύνθου.

Η αρχιτεκτονική της Ζακύνθου διαμορφώθηκε μέσα από την ιστορία της Η κ. Σιδηροκαστρίτη εξήγησε ότι η ιδιαίτερη αρχιτεκτονική φυσιογνωμία του νησιού δεν δημιουργήθηκε τυχαία, αλλά αποτελεί αποτέλεσμα πολλών παραγόντων που λειτούργησαν διαχρονικά.

Όπως ανέφερε, καθοριστικό ρόλο έπαιξε η ιστορική πορεία του νησιού και κυρίως η επιρροή της Δύσης, καθώς η Ζάκυνθος βρέθηκε για αιώνες κάτω από ενετική κυριαρχία. Η επίδραση αυτή αποτυπώθηκε στην πολεοδομία, στις κατοικίες, στις εκκλησίες, στα δημόσια κτίρια αλλά και σε κάθε μορφή τεχνικής κατασκευής.

Σημαντική ήταν επίσης η επίδραση του φυσικού περιβάλλοντος. Οι πολλές βροχοπτώσεις, οι υψηλές θερμοκρασίες και η αξιοποίηση των τοπικών οικοδομικών υλικών — της πέτρας, των κυπαρισσιών και του πηλού για την παραγωγή κεραμιδιών — διαμόρφωσαν έναν ιδιαίτερο τρόπο δόμησης, απόλυτα προσαρμοσμένο στις ανάγκες του τόπου.

Παράλληλα, η έντονη σεισμικότητα της Ζακύνθου επηρέασε όσο κανένας άλλος παράγοντας την εξέλιξη της αρχιτεκτονικής της. Οι κάτοικοι ήταν αναγκασμένοι να αναπτύσσουν ειδικές τεχνικές κατασκευής ώστε τα κτίρια να μπορούν να αντέχουν στους συχνούς σεισμούς, πολύ πριν από την ολοκληρωτική καταστροφή του 1953.

Η Μαρία Σιδηροκαστρίτη επεσήμανε ότι ο όρος «αρχιτεκτονική» δεν αφορά αποκλειστικά τις κατοικίες ή τα δημόσια κτίρια.

Στη Ζάκυνθο υπάρχουν δεκάδες τεχνικά έργα που αποτελούν σημαντικά μνημεία της ιστορίας του νησιού, όπως παλιές πέτρινες γέφυρες, υδραγωγεία, ενετικές βρύσες, ανεμόμυλοι, δρόμοι κατασκευασμένοι με παραδοσιακές τεχνικές, και πολλές ακόμη κατασκευές που σήμερα περνούν σχεδόν απαρατήρητες.

Όπως χαρακτηριστικά τόνισε, οι περισσότεροι Ζακυνθινοί περνούν καθημερινά δίπλα από αυτά τα μνημεία χωρίς να γνωρίζουν την ιστορία και τη σημασία τους.

Η ιστορική Σκαλινάδα της Αγίας Τριάδας

Αναφερόμενη στο περιστατικό που προκάλεσε τη δημόσια συζήτηση, εξήγησε ότι η Σκαλινάδα της Αγίας Τριάδας αποτελούσε ένα εξαιρετικά σημαντικό δείγμα παραδοσιακής ζακυνθινής λιθοδομής.

Η κατασκευή της είχε γίνει με την τεχνική της «σαρτζάδας», μια παλιά μέθοδο λιθόστρωσης κατά την οποία ακανόνιστες πέτρες τοποθετούνταν μέσα στο υπόστρωμα δημιουργώντας ιδιαίτερα ανθεκτικές επιφάνειες.

Στο μπροστινό μέρος της σκάλας είχαν χρησιμοποιηθεί τετραγωνισμένοι λίθοι, γεγονός που μαρτυρούσε την επιμελημένη κατασκευή της.

Η ίδια αποκάλυψε ότι είχε φωτογραφίσει το συγκεκριμένο μνημείο ήδη από τη δεκαετία του 1970. Τότε, όπως είπε, το μισό τμήμα της σκάλας είχε ήδη καταστραφεί προκειμένου να δημιουργηθεί πρόσβαση αυτοκινήτων προς το κοιμητήριο της Αγίας Παρασκευής.

Το υπόλοιπο κομμάτι είχε εγκαταλειφθεί, με χόρτα να φυτρώνουν ανάμεσα στις πέτρες.

Η αξία της σκάλας αποδεικνύεται και από το γεγονός ότι είχε αποτυπωθεί σε σχέδιο του Αναστάσιου Σάρτζιντ γύρω στο 1860, γεγονός που επιβεβαιώνει την ιστορική της σημασία.

Η κ. Σιδηροκαστρίτη Κοντονή εξέφρασε την ελπίδα ότι μετά την παρέμβαση της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, η οποία σταμάτησε τις εργασίες, το μνημείο θα μπορέσει τελικά να διασωθεί.

Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλούν όσα ανέφερε για τα δεκάδες μικρά ιστορικά στοιχεία που εξακολουθούν να σώζονται μέσα στην πόλη της Ζακύνθου.

Ανάμεσα σε αυτά βρίσκεται το παλιό ελαιοτριβείο κοντά στο Αγγλικό Νεκροταφείο, ένα κτίσμα που παραμένει όρθιο, παρά την εγκατάλειψή του και τη βλάστηση που το έχει κατακλύσει.

Το κτίριο, όπως εξήγησε, είναι κατασκευασμένο από γερακόπετρα και θα μπορούσε με σχετικά μικρές παρεμβάσεις να καθαριστεί και να αναδειχθεί.

Αντίστοιχα, υπάρχουν δεκάδες παλιά πηγάδια μέσα στην πόλη που ελάχιστοι γνωρίζουν, ενώ συχνά συναντώνται προσεισμικές πόρτες ή αρχιτεκτονικά στοιχεία που αφαιρέθηκαν από κατεστραμμένα αρχοντικά και τοποθετήθηκαν σε νεότερα σπίτια.

Τα ίχνη της παλιάς πόλης

Ηκ. Σιδηροκαστρίτη αναφέρθηκε επίσης στα λίγα σωζόμενα τμήματα από σημαντικά προσεισμικά κτίρια

Μεταξύ αυτών βρίσκεται ο τοίχος του παλιού ξενοδοχείου Petit Palais, κοντά στο υπαίθριο θέατρο, ο οποίος χρονολογούνται πιθανότατα από την περίοδο της Αγγλοκρατίας ή και παλαιότερα.

Πρόκειται για στοιχεία της παλιάς Ζακύνθου που παραμένουν ουσιαστικά άγνωστα στους περισσότερους κατοίκους και επισκέπτες.

Η Μαρία Σιδηροκαστρίτη αποκάλυψε ότι βρίσκεται σε εξέλιξη μια ιδιαίτερα σημαντική προσπάθεια του Ιονίου Πανεπιστημίου για την καταγραφή όλων των ιστορικών και αρχιτεκτονικών στοιχείων της Ζακύνθου.

Η καταγραφή καλύπτει ολόκληρο το νησί και περιλαμβάνει αρχοντικά, ιστορικά κτίρια, γέφυρες, βρύσες, τεχνικά έργα και κάθε στοιχείο πολιτιστικού ενδιαφέροντος.

Το υλικό αυτό συγκεντρώνεται σε ηλεκτρονική βάση δεδομένων, όπου κάθε πολίτης μπορεί να ενημερώνεται αλλά και να προτείνει νέα μνημεία προς καταγραφή.

Η ίδια συμμετέχει ενεργά στην προσπάθεια αυτή, έχοντας ήδη καταγράψει περίπου πενήντα παραδοσιακές κρήνες της Ζακύνθου, ενώ παράλληλα εργάζεται και στην αποτύπωση των παλιών πέτρινων γεφυριών του νησιού.

Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στα σημαντικά προσεισμικά αρχοντικά που δεν κατάφεραν να διασωθούν.

Μεταξύ αυτών ξεχώρισε η ιστορική Σαρακίνα της οικογένειας Λούτζη στον Παντοκράτορα, ένα από τα σπουδαιότερα αρχοντικά της Ζακύνθου αλλά και των Επτανήσων από το οποίο σήμερα σώζεται μόνο ένα μικρό τμήμα.

Ανάλογη είναι η εικόνα και για το ιστορικό κτίριο των Καρρέρ , καθώς και για το υπόγειο του σπιτιού του πατέρα του Διονυσίου Σολωμού, το οποίο επίσης κατέρρευσε.

Για την ίδια, οι απώλειες αυτές αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα της έλλειψης ουσιαστικής προστασίας της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.

«Ας δοθεί ένα μικρό μέρος των χρημάτων για την ιστορία»

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημεία της συνέντευξης ήταν η δημόσια παρέμβασή της σχετικά με τις προτεραιότητες που τίθενται στις πολιτιστικές δαπάνες.

Η κ. Σιδηροκαστρίτη σημείωσε ότι κάθε χρόνο διατίθενται σημαντικά κονδύλια για πολιτιστικές εκδηλώσεις, καρναβάλια και διάφορες διοργανώσεις, ωστόσο θεωρεί πως θα έπρεπε ένα μικρό ποσοστό αυτών των χρημάτων να επενδύεται στη διάσωση και ανάδειξη των ιστορικών μνημείων.

«Αυτά που έχουν απομείνει πρέπει να σωθούν», υπογράμμισε χαρακτηριστικά, εκφράζοντας έναν προβληματισμό που, όπως είπε, αποτελεί προσωπικό της καημό εδώ και πολλά χρόνια.

Η συζήτηση επεκτάθηκε και στις στρατιωτικές κατασκευές του νησιού.

Η κ.Σιδηροκαστρίτη υπενθύμισε ότι εκτός από το Ενετικό Κάστρο, στη Ζάκυνθο σώζονται ακόμη οι ενετικές βαρδιόλες, μικρά παρατηρητήρια που βρίσκονται στη Βολίμα και στο νησάκι του Αγίου Νικολάου.

Παράλληλα, ιδιαίτερη ιστορική αξία έχουν τα οχυρωματικά έργα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου που σώζονται στις Βολίμες και στον Βασιλικό, κατασκευές που ελάχιστοι γνωρίζουν, παρά τη σημασία τους.

Η Μαρία Σιδηροκαστρίτη Κοντονή στάθηκε ιδιαίτερα στην ορεινή Ζάκυνθο, όπου, όπως είπε, διατηρούνται ακόμη παραδοσιακά σπίτια με τον αυθεντικό τρόπο ζωής των προηγούμενων γενεών.

Κατοικίες με ληνό, αργαλειό, εξωτερικές πέτρινες σκάλες και παραδοσιακή διάταξη αποτελούν ζωντανά δείγματα της λαϊκής αρχιτεκτονικής, τα οποία διατηρούνται κυρίως χάρη στη φροντίδα των απογόνων των ιδιοκτητών τους.

Κλείνοντας τη συνέντευξη, η Μαρία Σιδηροκαστρίτη-Κοντονή επανέλαβε ότι η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν αποτελεί απλώς ζήτημα αισθητικής ή ιστορικού ενδιαφέροντος, αλλά υποχρέωση απέναντι στις επόμενες γενιές.

Τόνισε ότι η Ζάκυνθος διαθέτει έναν μοναδικό ιστορικό πλούτο, ο οποίος παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστος και αναξιοποίητος. Η συστηματική καταγραφή, η συντήρηση και η ανάδειξη των μνημείων μπορούν να μετατρέψουν το νησί σε έναν ακόμη σημαντικότερο προορισμό πολιτιστικού ενδιαφέροντος, διαφυλάσσοντας παράλληλα την ιστορική του ταυτότητα.

Όπως κατέστησε σαφές, η ιστορία της Ζακύνθου εξακολουθεί να βρίσκεται γύρω μας· αρκεί να την αναζητήσουμε, να την προστατεύσουμε και να τη μεταδώσουμε στις επόμενες γενιές.

Prisma Radio 90,2 · Μαριέττα Ποταμίτη 22-7-2026 (Μποτώνης Διονύσιος – Σιδηροκαστρίτη Κοντονή Μαρία)