Μία από τις σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις των τελευταίων δεκαετιών στο πεδίο του Αστικού Δικαίου βρίσκεται προ των πυλών, καθώς το υπουργείο Δικαιοσύνης προωθεί εκτεταμένες αλλαγές στο Κληρονομικό Δίκαιο, έναν από τους παλαιότερους και πιο θεμελιώδεις τομείς του ελληνικού Αστικού Κώδικα.

Οι προτεινόμενες ρυθμίσεις επιχειρούν να προσαρμόσουν το ισχύον πλαίσιο στις σύγχρονες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες, αντιμετωπίζοντας προβλήματα που απασχολούν καθημερινά χιλιάδες πολίτες, οικογένειες, δικηγόρους και δικαστήρια σε ολόκληρη τη χώρα.

Σε συνέντευξή του, στο ΠΡΙΣΜΑ 90,2 ο Δικηγόρος Νικόλαος Πέττας ανέλυσε τις βασικές πτυχές της μεταρρύθμισης, εξηγώντας τι αλλάζει στην πράξη για τους κληρονόμους, τους διαθέτες και τις οικογένειες.

Ένα από τα πρώτα ζητήματα που έσπευσε να ξεκαθαρίσει ο κ. Πέττας αφορά την ιδιόγραφη διαθήκη, γύρω από την οποία είχε αναπτυχθεί έντονη φημολογία τους τελευταίους μήνες.

Όπως τόνισε, η ιδιόγραφη διαθήκη παραμένει πλήρως σε ισχύ.

Ο πολίτης εξακολουθεί να μπορεί να συντάσσει μόνος του τη διαθήκη του, με τον δικό του γραφικό χαρακτήρα, καθορίζοντας τον τρόπο με τον οποίο επιθυμεί να διανεμηθεί η περιουσία του μετά τον θάνατό του.

Η βασική διαφοροποίηση αφορά τη διαδικασία δημοσίευσης. Ενώ μέχρι σήμερα η δημοσίευση γινόταν μέσω των δικαστηρίων, στο εξής η διαδικασία προβλέπεται να διενεργείται ενώπιον συμβολαιογράφου.

Πρόκειται για μια αλλαγή περισσότερο διαδικαστικού χαρακτήρα, η οποία δεν επηρεάζει την ουσία του θεσμού.

Η πλέον ριζοσπαστική μεταβολή αφορά το ζήτημα των χρεών του θανόντος.

Μέχρι σήμερα, εάν ένας κληρονόμος δεν προχωρούσε εγκαίρως σε αποποίηση της κληρονομίας ή δεν αποδεχόταν την κληρονομία με το ευεργέτημα της απογραφής, μπορούσε να βρεθεί αντιμέτωπος με τα χρέη του κληρονομουμένου, ευθυνόμενος ακόμη και με τη δική του προσωπική περιουσία.

Η κατάσταση αυτή είχε δημιουργήσει αμέτρητες δικαστικές διαμάχες, ιδιαίτερα μετά την οικονομική κρίση του 2010, όταν χιλιάδες πολίτες βρέθηκαν υπερχρεωμένοι προς τράπεζες, Δημόσιο και ασφαλιστικά ταμεία.

Συχνά συγγενείς που αγνοούσαν την ύπαρξη χρεών ή ακόμη και την ίδια την κληρονομική τους ιδιότητα ανακάλυπταν εκ των υστέρων ότι ήταν υπόχρεοι για μεγάλα ποσά.

Με το νέο πλαίσιο η λογική αυτή αντιστρέφεται.

Ο κληρονόμος δεν θα ευθύνεται πλέον αυτομάτως για τα χρέη του θανόντος με την προσωπική του περιουσία.

Αντίθετα, η ευθύνη αυτή θα υφίσταται μόνο εφόσον το επιλέξει και το δηλώσει ρητά.

Πρόκειται για μια αλλαγή που εκτιμάται ότι θα προστατεύσει χιλιάδες οικογένειες από δυσάρεστες οικονομικές εκπλήξεις και θα περιορίσει σημαντικά τον αριθμό των δικαστικών υποθέσεων που σχετίζονται με εκπρόθεσμες αποποιήσεις κληρονομιάς.

Άμεσα συνδεδεμένη με την προηγούμενη αλλαγή είναι και η αναμόρφωση του θεσμού του ευεργετήματος της απογραφής.

Μέχρι σήμερα ο κληρονόμος όφειλε να προσφύγει στο δικαστήριο και να ζητήσει ειδικά την αποδοχή της κληρονομίας με ευεργέτημα απογραφής, ώστε να περιορίσει την ευθύνη του για τα χρέη.

Η διαδικασία αυτή απαιτούσε χρόνο, έξοδα και συχνά εξειδικευμένη νομική υποστήριξη.

Με το νέο σύστημα, η προστασία αυτή ουσιαστικά καθίσταται ο κανόνας και όχι η εξαίρεση, μεταβάλλοντας πλήρως τη φιλοσοφία του θεσμού.

Σημαντικές αλλαγές προβλέπονται και στην εκκαθάριση της κληρονομιαίας περιουσίας.

Στο προηγούμενο καθεστώς υπήρχε η δυνατότητα ο ίδιος ο κληρονόμος να αναλάβει ρόλο εκκαθαριστή της περιουσίας.

Πλέον, σύμφωνα με όσα παρουσιάστηκαν, η εκκαθάριση θα ανατίθεται σε δικηγόρους που θα είναι εγγεγραμμένοι σε ειδικό κατάλογο των πρωτοδικείων και θα ορίζονται ως διαχειριστές ή εκκαθαριστές κληρονομιών.

Στόχος είναι η μεγαλύτερη διαφάνεια, η ταχύτερη διεκπεραίωση των διαδικασιών και η αποφυγή συγκρούσεων συμφερόντων.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι μεταβολές στη λεγόμενη «νόμιμη μοίρα», δηλαδή το ελάχιστο ποσοστό της κληρονομίας που προστατεύεται υπέρ ορισμένων στενών συγγενών, όπως τα παιδιά και ο σύζυγος.

Μέχρι σήμερα η νόμιμη μοίρα μπορούσε να διεκδικηθεί σε είδος.

Αυτό σήμαινε ότι ένας δικαιούχος μπορούσε να απαιτήσει συγκεκριμένο μερίδιο σε ακίνητο, όχημα ή άλλο περιουσιακό στοιχείο.

Η πρακτική αυτή συχνά δημιουργούσε συγκρούσεις, συνιδιοκτησίες και πολυετείς δικαστικές διαμάχες.

Με τη νέα ρύθμιση η διεκδίκηση μετατρέπεται σε χρηματική αξίωση.

Ο δικαιούχος δεν θα απαιτεί πλέον το ίδιο το περιουσιακό στοιχείο, αλλά την οικονομική αξία που αντιστοιχεί στο νόμιμο μερίδιό του.

Η μεταβολή αυτή θεωρείται ότι θα διευκολύνει σημαντικά την επίλυση κληρονομικών διαφορών και θα περιορίσει τα φαινόμενα κατακερματισμού της περιουσίας.

Μία από τις πιο ιστορικές τομές του νέου πλαισίου είναι η εισαγωγή των κληρονομικών συμβάσεων.

Το ελληνικό δίκαιο μέχρι σήμερα δεν αναγνώριζε τέτοιου είδους συμφωνίες.

Με τη νέα ρύθμιση ο διαθέτης θα μπορεί να συμφωνεί εγγράφως με τους μελλοντικούς κληρονόμους του, ενώπιον συμβολαιογράφου, τον τρόπο με τον οποίο θα κατανεμηθεί η περιουσία του μετά τον θάνατό του.

Η συναίνεση όλων των εμπλεκομένων θα καταγράφεται επισήμως.

Ωστόσο, όπως διευκρινίστηκε, η ύπαρξη μιας τέτοιας σύμβασης δεν στερεί από τον διαθέτη την ελευθερία να διαχειρίζεται και να διαθέτει την περιουσία του όσο βρίσκεται εν ζωή.

Δηλαδή εξακολουθεί να έχει τη δυνατότητα να πωλήσει, να μεταβιβάσει ή να αξιοποιήσει περιουσιακά στοιχεία που περιλαμβάνονται στη συμφωνία.

Μεγάλη πρακτική σημασία αποκτούν και οι αλλαγές που αφορούν τα ακίνητα που ανήκουν σε περισσότερους συνιδιοκτήτες εξ αδιαιρέτου.

Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα που αντιμετώπιζαν οι συνιδιοκτήτες ήταν η ανάγκη ομοφωνίας για τη λήψη αποφάσεων σχετικά με τη διαχείριση του ακινήτου.

Η απαίτηση αυτή οδηγούσε συχνά σε αδιέξοδα, ιδίως όταν οι κληρονόμοι είχαν διαφορετικές απόψεις ή δεν διατηρούσαν καλές σχέσεις μεταξύ τους.

Το νέο πλαίσιο εισάγει την αρχή της πλειοψηφίας για πολλές διαχειριστικές πράξεις, επιτρέποντας πιο ευέλικτη και αποτελεσματική διαχείριση της κοινής περιουσίας.

Ιδιαίτερη κοινωνική σημασία έχει και η πρόβλεψη που αφορά τις ελεύθερες ενώσεις προσώπων.

Το νέο σύστημα αναγνωρίζει υπό προϋποθέσεις δικαιώματα στον επιζώντα σύντροφο ακόμη και όταν δεν υπάρχει γάμος ή σύμφωνο συμβίωσης.

Η σχέση θα πρέπει να αποδεικνύεται, είτε μέσω μακροχρόνιας συμβίωσης είτε μέσω ύπαρξης κοινού τέκνου.

Στις περιπτώσεις αυτές ο επιζών σύντροφος αποκτά κληρονομικά δικαιώματα αντίστοιχα με εκείνα που απολαμβάνει ένας σύζυγος ή ένα μέρος συμφώνου συμβίωσης.

Η ρύθμιση επιχειρεί να προσαρμόσει το δίκαιο στις σύγχρονες μορφές οικογενειακής ζωής που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια.

Πρόσθετες εγγυήσεις προβλέπονται για την προστασία της οικογενειακής στέγης μετά τον θάνατο ενός προσώπου.

Ο επιζών σύζυγος ή σύντροφος αποκτά δικαίωμα αποκλειστικής χρήσης της οικογενειακής κατοικίας για ένα έτος χωρίς αντάλλαγμα.

Παράλληλα προβλέπεται η δυνατότητα επιλογής επικαρπίας αντί άλλων κληρονομικών δικαιωμάτων, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και μέσα σε ορισμένα χρονικά όρια.

Οι διατάξεις αυτές αποσκοπούν στη διασφάλιση της ομαλής συνέχισης της καθημερινής ζωής των μελών της οικογένειας αμέσως μετά τον θάνατο του διαθέτη.

Όπως επισήμανε ο κ. Πέττας, οι παρεμβάσεις αυτές δεν αποτελούν απλές τεχνικές αλλαγές, αλλά αντανακλούν βαθύτερες κοινωνικές εξελίξεις.

Ο Αστικός Κώδικας αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα νομοθετήματα της ελληνικής έννομης τάξης και οι τροποποιήσεις του πραγματοποιούνται σπάνια και έπειτα από μακρά επιστημονική επεξεργασία.

Γι’ αυτό και κάθε μεταβολή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα τόσο για τη νομική κοινότητα όσο και για την κοινωνία συνολικά.

Η φιλοσοφία των νέων ρυθμίσεων επικεντρώνεται στην προστασία των κληρονόμων από δυσανάλογα βάρη, στη μείωση των δικαστικών συγκρούσεων, στην αναγνώριση νέων μορφών οικογένειας και στη δημιουργία ενός πιο λειτουργικού και σύγχρονου πλαισίου διαχείρισης της κληρονομικής περιουσίας.

Εφόσον οι αλλαγές τεθούν σε ισχύ όπως σχεδιάζεται, θα πρόκειται για τη μεγαλύτερη αναθεώρηση του ελληνικού Κληρονομικού Δικαίου των τελευταίων δεκαετιών, με άμεσες συνέπειες στην καθημερινότητα χιλιάδων πολιτών και οικογενειών σε ολόκληρη τη χώρα

Prisma Radio 90,2 · Μαριέττα Ποταμίτη 24-6-2026 (Πέττας Νικόλαος – Γαρδέλης Νικόλαος)